Пишем

Грамматика в картинках. Притяжательная форма

29 ноября, 13:56

Притяжательная форма казахского языка
 

Это – мой...
Это – моя...
Это – его...

 

Ата

менің ата-м

сенің ата-ң

Сіздің ата-ңыз

Оның ата-сы мен әже-сі

1. Обратите внимание на последнюю букву слова: если слово заканчивается на гласный звук, то прибавляются окончания

(І лицо);  (ІІ лицо); -ңыз//ңіз (ІІ лицо); вежливая форма): -сы //-сі (ІІІ лицо).

         Сравните: 

Менің әпке-м
Сенің – әпке-ң
Сіздің әпке-ңіз
Оның әпке-сі
Менің іні-м
Сенің іні-ң
Сіздің іні-ңіз
Оның іні-сі
Менің нағашы-м
Сенің нағашы-ң
Сіздің нағашы-ңыз
Оның нағашы-сы

 

көлік

менің көліг-ім

сенің көліг-ің

сіздің көліг-іңіз

оның көліг-і

 

кабинет

менің кабинет-ім

сенің кабинет-ің

сіздің кабинет-іңіз 

оның кабинет-і

 

үй

менің үй-ім

сенің үй-ің

сіздің үй-іңіз

оның үй-і

 

2. А если слово заканчивается на согласный звук?

Обратите внимание на последний слог слова: если в последнем слоге слова расположены мягкие гласные (е, і, ү),  то окончания тоже будут  мягкими.

Сравните:

Менің дәптер-ім
Сенің –дәптер-ің
Сіздің дәптер-іңіз
Оның дәптері
Менің серіг-ім
Сенің серігі-ің
Сіздің серігі-іңіз
Оның серігі
Менің гүл-ім
Сенің гүл-ің
Сіздің гүл-іңіз
Оның гүл

 

ҚЫЗ

менің қыз-ым

сенің қыз-ың

сіздің  қыз-ыңыз

оның қыз-ы

 

ҰЛ

менің ұл-ым

сенің ұл-ың

Сіздің ұл-ыңыз

оның ұл-ы

 

Бастық

менің бастығ-ым

сенің бастығ-ың

сіздің бастығ-ыңыз

оның бастығ-ы

 

3. А если слово заканчивается на согласный звук?
Обратите внимание на последний слог слова: если в последнем слоге слова расположены твердые гласные (а, ы, ұ ),  то окончания тоже будут  твердыми.
 

Сравните:

Менің арман -ым
Сенің арман-ың
Сіздің арман-ңыз
Оның арман
Менің  бауыр-ым
Сенің бауыр-ың
Сіздің бауыр-ңыз
Оның бауыр
Менің гүлшоғ-ым
Сенің гүлшоғ-ың
Сіздің гүлшоғ-ыңыз
Оның гүлшоғ

 

ПРИМЕЧАНИЯ:
 

а) В казахском  языке  гласные Ұ, О, Ү, Ә  в последнем слоге употребляются очень редко, они встречаются в сложных словах, образованных из двух и более слов;  например: гүлшоқ (гүл +шоқ); әзілқой (әзіл+қой);  лалагүл (лала + гүл).
 

б) Исключение составляют слова, в конце которых буквы У и И.  К таким словам, как тау, бау, ту, Алатау, би, әліпби,
прибавляются окончания  -ым; -ың; -ыңыз; -ы;  -ім; -ің;  -іңіз;  -і.
Например, тау-ым, тау-ың, тау-ыңыз, тау-ы
        Қазақтың Алатау-ы
        Ту-ым, ту-ың, ту-ыңыз, ту-ы
        Қазақстанның ту-ы
        Би-ім, би-ің, би-іңіз, би-і
        Төле би – қазақтың атақты биі     

в) Находящиеся  в конце слова звуки Қ, К, П  при присоединении  окончаний под влиянием начального гласного аффикса изменяются в Б, Ғ,  Г.
 

Сравните:

Кітап  -  кітаб-ым
               кітаб-ың
               кітаб-ыңыз
               кітаб-ы
мектеп – мектеб-ім
                 мектеб-ің
                 мектеб-іңіз
                 мектеб-і
Бастық – бастығ-ым
                 бастығ-ың
                 бастығ-ыңыз
                 бастығ-ы
Мысық -   мысығ-ым
                  мысығ-ың
                  мысығ-ыңыз
                  мысығ-ы
Тек  –  тег-ім
             тег-ің
             тег-іңіз
             тег-і
Жүрек – жүрег-ім
                жүрег-ің
                жүрег-іңіз
                жүрег-і

Қалыңдық – қалыңдығ-ым
                      қалыңдығ-ың
                      қалыңдығ-ыңыз
                      қалыңдығ-ы

Сұрақ –  сұрағ-ым
                сұрағ-ың
                сұрағ-ыңыз
                сұрағ-ы

 

г) Помимо основных форм выражения притяжательности (обладания) существует еще одна форма притяжательности имен существительных:

- специальные окончания, обозначающие обладание (кому//чему принадлежит) присоединяются к слову – названию обладателя вещи:

Окончания:  -нікі; -дікі; -тікі

Если слово заканчивается на гласный звук, то присеодиняется окончание – нікі: Ақбота-нікі;   Сәуле-нікі;  Айдана-нікі; например, машина Ақботанікі.  Кітап Сәуленікі.   Бұл машина – мекеме-нікі.

Если слово заканчивается на звонкие  и сонорные согласные, то присоединяется окончание – дікі:

Айбол-дікі;  Арман-дікі;  Асқар-дікі; например, Бұл машина – Айболдікі.

Если слово заканчивается на глухие  согласные, то присеодиняется окончание – тікі: бастық-тікі; әріптес-тікі;

Бақыт-тікі; например,

бұл машина – Бақыттікі.

другие статьи